De mentale kant van de overgang: wat als je jezelf niet meer herkent?

Je hebt geen opvliegers. Je menstruatie is misschien nog regelmatig. Maar toch voel je dat er iets verandert. Niet alleen in je lichaam, maar vooral in je hoofd.

Je bent sneller emotioneel. Je maakt je zorgen over dingen die je vroeger gemakkelijk naast je neerlegde. Je voelt een onverklaarbare onrust, slaapt slecht of hebt het gevoel dat je voortdurend aanstaat. Misschien herken je jezelf niet meer in hoe je denkt, voelt of reageert.

En dan komt de vraag: Wat is er met mij aan de hand?

We praten bij de overgang vaak over lichamelijke klachten. Maar de mentale kant verdient minstens zoveel aandacht. Niet omdat iedere vrouw mentale problemen krijgt, maar omdat de veranderingen die sommige vrouwen ervaren diep kunnen ingrijpen in hun dagelijks leven.

De overgang begint niet altijd met opvliegers

Veel vrouwen denken pas aan de overgang wanneer hun menstruatie onregelmatig wordt of wanneer de eerste opvliegers ontstaan. Maar de perimenopauze kan al eerder beginnen, soms terwijl je menstruatie nog regelmatig is.

In deze fase veranderen de hormonale patronen. Oestrogeen en progesteron fluctueren en deze veranderingen kunnen invloed hebben op verschillende processen in het lichaam, waaronder slaap, stemming en stressregulatie.

Dat betekent niet dat iedere emotionele verandering hormonaal wordt veroorzaakt. Wel betekent het dat we de perimenopauze moeten meenemen wanneer een vrouw in deze levensfase nieuwe of veranderende klachten ervaart.

Want wat als je niet alleen lichamelijk, maar ook mentaal merkt dat er iets verandert?

Wat zegt wetenschappelijk onderzoek?

Een meta-analyse uit 2024, gebaseerd op gegevens van 9.141 vrouwen, liet zien dat de statistische odds op depressieve klachten of een depressiediagnose tijdens de perimenopauze ongeveer 40% hoger waren dan vóór de menopauze.

Dat betekent niet dat 40% van de vrouwen depressief wordt. Het betekent dat onderzoekers een verhoogd relatief risico signaleerden in deze levensfase.

Dat onderscheid is belangrijk. Cijfers geven ons inzicht in patronen binnen groepen vrouwen, maar vertellen nooit precies wat er bij één individuele vrouw speelt.

Toch onderstrepen deze bevindingen iets wezenlijks: mentale veranderingen tijdens de perimenopauze verdienen serieuze aandacht.

Waarom kun je je zo onrustig voelen?

Sommige vrouwen omschrijven het alsof hun lichaam voortdurend in een staat van paraatheid verkeert. Alsof ze tien koppen koffie hebben gedronken, terwijl ze nauwelijks cafeïne gebruiken. Ze voelen zich gespannen, alert of opgejaagd, zonder dat daar een duidelijke aanleiding voor lijkt te zijn.

Ook piekeren kan toenemen. Gedachten over gezondheid, familie, werk of de toekomst krijgen meer ruimte. Wat vroeger een gewone zorg was, kan ineens overweldigend voelen.

Hormonale veranderingen kunnen hierbij een rol spelen, maar angst en onrust kunnen ook andere oorzaken hebben. Denk aan langdurige stress, slaapgebrek, lichamelijke aandoeningen, medicatie of eerdere psychische kwetsbaarheid.

Daarom is het belangrijk om niet te snel één verklaring te kiezen. Je wilt begrijpen wat er gebeurt, maar ook uitsluiten dat er iets anders speelt.

Slaap: de wisselwerking tussen lichaam en brein

Slaap is een belangrijk onderdeel van onze mentale gezondheid. Toch ervaren veel vrouwen juist tijdens de perimenopauze veranderingen in hun slaappatroon.

Misschien val je gemakkelijk in slaap, maar word je midden in de nacht wakker en staat je hoofd onmiddellijk aan. Of je ligt uren wakker, terwijl je lichaam moe is.

Wanneer slaaptekort langere tijd aanhoudt, kan dit invloed hebben op concentratie, stemming, stressgevoeligheid en emotionele veerkracht.

Er kan een wisselwerking ontstaan: je slaapt slecht, voelt je overdag onrustiger, piekert meer en neemt die spanning vervolgens mee naar de volgende nacht.

Daarom is het belangrijk om slaapproblemen niet alleen te benaderen als iets wat je met een paar algemene slaaptips moet oplossen. Soms is uitgebreider onderzoek nodig naar hormonale, lichamelijke en psychische factoren.

Wanneer somberheid meer wordt dan een slechte dag

Iedere vrouw heeft weleens een moeilijke periode. Maar er is een verschil tussen tijdelijke somberheid en klachten die je dagelijks functioneren beïnvloeden.

Wanneer je langere tijd weinig plezier ervaart, voortdurend angstig of somber bent, je terugtrekt of nauwelijks nog perspectief ziet, is het belangrijk om professionele hulp te zoeken.

Ook ernstige gevoelens van wanhoop en gedachten aan zelfdoding moeten bespreekbaar zijn.

Onderzoek naar de overgang en suïcidale gedachten laat zien dat dit onderwerp aandacht verdient. Tegelijkertijd is het essentieel om zorgvuldig te blijven: suïcidale gedachten kunnen veel verschillende oorzaken hebben. We mogen niet automatisch aannemen dat de overgang de oorzaak is.

Wat we wel moeten doen, is signalen herkennen en serieus nemen.

Wat als je omgeving eerder merkt dat je verandert?

Niet iedere vrouw herkent zelf wat er gebeurt. Soms merkt een partner, vriendin, familielid of collega dat iemand anders reageert, zich terugtrekt of niet meer zichzelf lijkt.

Wat dan helpt, is niet direct een verklaring geven.

Niet: “Het zal de overgang wel zijn.”

Maar: “Ik merk dat het anders met je gaat. Hoe voel je je echt?”

Luisteren zonder oordeel kan een belangrijk verschil maken. Niet omdat een goed gesprek professionele zorg vervangt, maar omdat erkenning iemand kan helpen om de stap naar passende ondersteuning te zetten.

Maak je je zorgen dat iemand aan zelfdoding denkt? Durf dat rechtstreeks te vragen. Zo'n vraag brengt iemand niet op ideeën. Neem het antwoord serieus en help haar om professionele hulp te krijgen.

Waarom dit onderwerp mij zo raakt

Mijn moeder overleed toen ze bijna 52 jaar was. Ze heeft moeilijke periodes gekend, met lichamelijke problemen en mentale onrust.

Ik weet niet welke rol de overgang daarin heeft gespeeld. Dat kan ik achteraf niet vaststellen en dat wil ik ook niet suggereren.

Maar haar leven heeft mij wel gevormd. Het heeft mij bewust gemaakt van hoe belangrijk gezondheid, mentale veerkracht, kennis en de juiste ondersteuning zijn.

Ook de gesprekken die ik tegenwoordig met vrouwen en hun naasten voer, raken mij. Soms vertellen vrouwen over een onrust die ze niet begrijpen. Over angst die ze nooit eerder hebben gekend. Over het gevoel dat ze zichzelf verliezen.

Die verhalen maken voor mij duidelijk waarom we verder moeten kijken dan alleen de zichtbare symptomen van de overgang.

Van klachten herkennen naar jezelf begrijpen

Met Victorious Women wil ik vrouwen helpen om hun lichaam, gezondheid en zichzelf beter te begrijpen.

Niet vanuit het idee dat iedere vrouw in de overgang een probleem heeft dat opgelost moet worden. En ook niet omdat we allemaal terug moeten naar wie we vroeger waren.

De overgang is een nieuwe levensfase waarin we mogen begrijpen wat er verandert, ontdekken wie we aan het worden zijn en bewust bouwen aan wat voor ons ligt.

Kennis over je lichaam en leefstijl kan je helpen om betere keuzes te maken. Maar kennis betekent ook begrijpen wanneer je ondersteuning nodig hebt van een huisarts, psycholoog of andere zorgverlener.

Als menopauze coach kan ik vrouwen begeleiden bij educatie, leefstijl, gedrag en het versterken van hun eigen regie. De behandeling van ernstige psychische klachten hoort bij gekwalificeerde zorgverleners.

Je hoeft niet te wachten tot het niet meer gaat

Misschien herken je jezelf in dit verhaal. Misschien denk je aan een vrouw in je omgeving.

Wat ik vooral hoop, is dat we mentale veranderingen niet langer automatisch wegwuiven als stress, karakter of iets wat nu eenmaal bij ouder worden hoort.

Neem signalen serieus. Stel vragen. Zoek naar antwoorden. En schakel professionele hulp in wanneer klachten aanhouden of ernstig worden.

De overgang is niet iets wat we moeten oplossen. Maar vrouwen verdienen wel de kennis, erkenning en ondersteuning om deze levensfase op hun eigen manier vorm te geven.

Dat is waar Victorious Women voor staat.

Als overwinnaar door de overgang.

Waar kun je terecht?

Ervaar je aanhoudende angst, somberheid, ernstige onrust of het gevoel dat je niet meer verder kunt? Neem contact op met je huisarts. Die kan samen met jou onderzoeken wat er speelt en welke hulp passend is.

Heb je gedachten aan zelfdoding of maak je je zorgen om iemand? Neem direct contact op met je huisarts of huisartsenpost. Je kunt dag en nacht terecht bij 113 Zelfmoordpreventie via 113, gratis via 0800-0113 of via de chat op 113.nl. Bij direct levensgevaar bel je 112.

Bronnen

• Badawy et al. (2024), The risk of depression in the menopausal stages: A systematic review and meta-analysis, Journal of Affective Disorders.

• NICE, Menopause: identification and management, richtlijn NG23.

• 113 Zelfmoordpreventie, informatie over suïcidale gedachten en hulp aan naasten.